حافظه
1. حافظه چیست ؟
ساده ترین جمله در مورد حافظه این است که: حافظه امکان باز شناسی و مراجعه به گذشته را به ما می دهد، یا به قول مارسل پروست مکانیسمی است که امکان بازیابی زمان از دست رفته را به ما مي‌دهد.
این بازشناسی‌ها می‌تواند در زمینه‌های دریافتهای حواس پنجگانه، اندیشه‌ها، احساسات و... باشد که ما با نام‌های: حافظه‌ی بینایی، حافظه‌ی شنوایی، حافظه‌ی حرکتی، حافظه لمسی، حافظه‌ي بويايي و چشايي آنها را مي‌شناسيم.
در تمامی انسان‌ها سه حافظه اصلی « بینایی ، شنوایی و حرکتی » از بقیه مهم تر است و معمولاً در افراد مختلف یکی برآن دوتایی غلبه دارد . مثلاً در نقاش‌ها حافظه‌ی دیداری رشد زیادی دارد، درموسیقیدانان حافظه شنیداری رشد کرده و در یک تايپیست حافظه‌ی حرکتی رشد بالایی دارد، افراد نابینا حافظه‌ی لامسه‌ی بسیار قوی دارند.
اما برای نگهداری دریافتهای حسی، افکار و... در واقع ایجاد و حافظه، دانشمندان اعصاب، فیزیولوژی به این نتیجه رسیده‌اند که از یک سو جریان عصبی از راه واسطه شیمیایی مانند استیل کولین، نور آدرنالین و سروتونین، و از سوی دیگر برخی اسیدهای نوکلئیک نظیرR.N.A که در سلولهای نگهدارنده‌ی مغز و نخاع هستند مهمترین نقش را در مکانیسم حفظ دارند.
در سیستم عصبی بویژه در R.N.A یک کد خاطرات وجود دارد. کورتکس مغز نیز نقش اساسی درحافظه دارد . بویژه منطقه هیپوکامپ و ناحيه گیجگاهی مغز.
نگهداری و بازیابی تصاویر ذهنی
بخش زیادی از توانایی های مغز برای ذخیره و بازسازی تصاویر و دریافتهای ذهنی بستگی به حالت فیزیولوژیکی است که درآن قرار دارد.
به طور مثال شخصی که تغذیه نامناسب دارد ، در تنفس مشکل دارد یا در فضایی بسته قرار می گیرد ، دچار خستگی است و یا در شرایط روانی خاص قرار می گیرد ، قدرت حافظه اش کاهش می یابد . اما شدت تأثیرگذاری واحساس اولیه مهمترین مسئله در به خاطر سپاری و باز سازی تجربیات ذهنی است . توجه ارادی و اندیشیدن ، تکرار تأثیر پذیری و هوش نیز درحافظه مؤثرند .
2. اصول اساسی پرورش حافظه
بزرگی می‌گوید :«به من بگو چه چیزی را بهتر به خاطر می‌سپاری تا من به تو
بگویم چه کسی هستی؟ »
در واقع حافظه ی انسان بر اساس نوع علاقه و کارش قطب بندی می شود ، و حالت روانی مناسب به مقدار زیادی اصول به خاطر سپاری را مؤثر می سازد . مقداری از این اصول عبارتند از :
خوب فهمیدن پیش از یاد گرفتن : (تجزیه و تحلیل و فهمیدن معنای یک موضوع پیش از به خاطر سپاری آن )
اگر به خاطر سپاری این گونه باشد مطمئن تر است .
استفاده از قوانین روانی حافظه : همانگونه که پیش از این گفته شد مهمترین قانون حافظه ، شدت برداشت و احساس اولیه است . شاید بتوان گفت : مغز تحت تأثیر هیجان توانایی برای ضبط احساسات و برداشت ها دارد ، اما چون ما همواره نمی توانیم حالت هیجانی را در خود پدیدآوریم ، پس بهتر است برعنصری به نام « توجه» تکیه کنیم.
چگونگی مطالعه
مطالعه یک روش فعال برای آگاهی یافتن است ، کتاب بهترین استعداد های هنری فرد مانند: تمرکز ، توجه فعال ، درک و برخورد اندیشه ی دو فرد نا آشنا (نویسنده و خواننده) را بارور می سازد . برای مطالعه ی خوب ودر نتیجه به خاطر سپاری بهتر نباید فراموش کرد که هنر خواندن و هنر فکر کردن بسیار شبیه یکدیگر است و نیاز به شکیبایی و کاوش دارد. ابتدا مطالب را آرام بخوانید ، خواندن را رها کرده ، به آنچه خوانده اید بیاندیشدید ، گاه مرور آنچه خوانده اید، زیبایی های تازه و افکاری نهفته را آشکار می سازد .
مرتب کردن محفوظات
دشمن بزرگ حافظه، اختلال و آشفتگی خاطره هاست. بنابراین برای نظم دهی محفوظات نباید مقدار زیادی از مسایل را یکباره جذب نمود. ـ جزئیات را حذف کنید ـ کد گذاری کنید ـ بین مطالب مشابه پیوستگی منطقی ایجاد کنید.
تداعی خاطرات
یکی دیگر از اصول پرورش حافظه است ـ یعنی بین آنچه یاد می گیرید و به خاطر می سپارید و آنچه که پیش از این آموخته اید رابطه ای برقرار کنید.
ـ بهترین لحظات یادگیری : ـ ساعت اولیه بیداری ـ بررسی موضوع مورد مطالعه صبح، شبها پیش از خوابیدن اما باید یاد گرفت چگونه از تمام شلوغی ها، توجه خود را به آنچه که برایمان مهم است، معطوف کرد.
حافظه و ایجاد تمرکز حواس
می توان گفت رشد حافظه متناسب با رشد تمرکز حواس است، بنابراین اگر دقت و توجه تقویت شود در واقع حافظه تقویت شده است. مونتاین می گوید «توجه، قلم حکاکی حافظه است».
تمركز حواس، دقت و توجه ارادي نياز به پرورش و پيشرفت دارد، براي اين منظور تمرينات زير پيشنهاد مي‌گردد :
1. انتخاب 3 موضوع مختلف براي فكر كردن : مثلاً يك مسئله علمي، يك موضوع شغلي و يك موضوع فلسفي ـ ادبي. ابتدا 5 دقيقه به مسئله علمي بيانديشد، اگر افكار خارجي شما را از آن دور كرد، فوري مسئله را به ذهن برگردانيد، پس از 5 دقيقه ناگهان به موضوع شغلي فكر كنيد و 5 دقيقه بعد به موضوع فلسفه ادبي بيانديشيد، هنگامي كه در اين كار ورزيده شديد، شما در يك زمان مي‌توانيد به سرعت افكار مزاحم را از ذهن خود دور نماييد.
2. معكوس شمردن از يك عدد : (مثلاً 100) بصورت ذهني و گفتن هر رقم در يك ثانيه، رفته رفته اعداد را افزايش دهيد (مثلاً 500)
3. محاسبه‌ي عددي ساده بصورت ذهني بدون استفاده از قلم و كاغذ
4. به گونه‌اي عمل كنيد كه بيشتر و بيشتر دقت كنيد.
تمرينات عملي همه براي ايجاد تمركز حواس مي توان پيشنهاد كرد مانند :
ـ نگه داشتن يك ليوان آب در دست و جلوگيري از ايجاد كوچك‌ترين ارتعاش در آن
ـ نگه داشتن برگه‌اي كاغذ بين انگشت شست و سبابه بدون نوسان و به مدت 5 دقيقه
ـ قرار دادن دستها روي يكديگر و فرو بردن انگشت‌ها در هم، سپس كشيدن دايره‌اي توسط شست راست، و انجام همين كار توسط شست چپ ولي در جهت عكس
ـ شايد ابتدا اين حركات به سرعت به هم بخورند و حواس پرتي آنها را متوقف كند، اما به تدريج باعث تقويت تمركز حواس و رشد آن خواهد شد.
3. چند روش براي به خاطر سپردن
1. سيستم تقويت كننده : روشي براي بخاطر سپردن متون موزون و قافيه دار، اتصال كلمه‌ي آخر مصراع اول به كلمه‌ي اول مصراع بعدي
2. ارتباط دادن نام اشخاص با يك انديشه يا تصوري عجيب از او
3. استفاده از حروف اول واژه‌ها در يك اصطلاح چند واژه‌اي يا اصول مربوط به هم
4. بهداشت حافظه
1. جريان خون در مغز: همان گونه كه مي‌دانيم جريان خون در مغز هنگام فعاليت افزايش پيدا مي‌كند، سرعت جريان خون در قسمت خاكستري مغز چهار برابر سريع‌تر قسمت سفيد آن است. مغز داراي سيستم تنظيم كننده‌اي است كه آن را در برابر جريان عمومي خون محافظت مي‌كند. همچنين مجاري جريان خون مكمل نيز در مغز وجود دارد كه در صورت كاهش جريان خون در قسمتي از مغز، فعاليت را آغاز مي‌كنند و امنيت را تأمين مي‌كنند. بنابراين چگونگي جريان خون در مغز بر حافظه تأثير گذار است.
2. گلوكز : افزايش يا كاهش گلوكز در خون بر حافظه تأثيرات مهمي دارد.
3. كلسيم و فسفر : در رابطه با حافظه كلسيم و فسفر نقش مهمي در كاركرد مغز به عهده دارند. بنابراين توصيه ميشود، آموزگاران گرامي و بطور كلي انسان كه كارهاي فكري دارند از مواد غذايي كه داراي كلسيم و فسفر كافي باشند، بهره گيرند. غذاهايي مثل شير و پنير كه كلسيم و فسفر مساوي دارند، تخم مرغ، جوانه‌ي گندم، بادام، گردو، فندق و ... همچنين از خوردن بيش از حد غذاهايي كه نه تنها كلسيم ندارند بلكه مصرف كننده‌ي آن هستند مانند گوشت‌هاي پرچرب، بادمجان، ترشي‌هاي داراي سركه، نوشابه‌هاي گازدار، سيب زميني و ... نيز بايد پرهيز كرد.
4. منيزيم فعال، آرام بخش و متعادل كننده : اين عنصر در دفع مواد زايد، سنتز مواد غذايي مختلف و ايجاد تعادل بين تحركات شديد نقش دارد. كمبود منيزيم باعث خستگي فكر، رفتار ماليخوليايي و گاه تمايل به خودكشي مي‌گردد.
منيزيم و كلسيم يادآوري را آسان مي‌كند بطور كلي مي‌توان گفت اين ماده جواني طولاني‌تري را براي مغز تضمين مي‌كند.
متأسفانه با پيشرفت تكنولوژي، مواد غذايي كنوني ما از لحاظ منيزيم دچار فقر است، نمكهاي تصفيه شده، نان‌هاي بدون سبوس، مقدار كمي منيزيم دارند، همچنين كودهاي شيميايي، منيزيم را كه گياهان از خاك مي‌گيرند جايگزين نمي‌كنند، بنابراين در سبزيها و علوفه‌ي مورد استفاده دامها رفته رفته منيزيم كاهش يافته و در نتيجه رژيم غذايي ما دچار فقر منيزيم ميشود. توصيه ميشود براي جبران منيزيم بدن از نان‌هاي سبوس‌دار، نمك تصفيه‌ي نشده، جوانه‌ي گندم، ميوه‌هاي روغن‌دار، سبزي‌هاي سبز، كاكائو و شكلات البته بطور منظم و متناسب استفاده شود.
از نمكهاي دارويي منيزيم نيز مي‌توان استفاده كرد. البته اين دارو در افراد داراي نارسايي كليه و هپاتيت در اثر انسداد، ، ممنوعيت دارد.
5. اسيدهاي آمينه : تقريباً تمامي دانشمنداني كه بر روي رابطه تغذيه و كاركرد مغز پژوهش داشته‌اند، معتقدند كه هيچ عملكردي رواني يا توانايي مناسبي براي منطقي فكر كردن بدون رژيم غذايي مناسب امكان پذير نيست. اسيدهاي آمينه بر روي كاركرد سلولهاي مغز تأثير فراواني دارند.
از ميان اسيدهاي امينه، اسيد گلوتاميك كه اسيد آمينه‌ي هوش و حافظه گفته ميشود در درجه‌ي اول اهميت قرار دارد. اين اسيد آمينه توانايي يادگيري را تسريع كرده، فكر را گسترش مي‌دهد، به حافظه استحكام مي‌بخشد و در بهبود و درمان بيماريهاي ياد زدودگي و بيگانگي رواني، تأثير دارد. اسيد گلوتاميك را مي‌توان در گوشت گوساله، شير، مخمر آبجو و ماهي يافت.
ويتامين‌هاي مورد نياز براي تقويت حافظه و كارهاي فكري
ـ ويتامين B1 : بطور كلي مجموعه ويتامين‌هاي گروه B مقدار مناسب اين ويتامين‌ها فعاليت‌هاي فكري را بهبود بخشيده و حافظه را تقويت مي‌كند. در ماست، مخمر آبجو، ميوه‌هاي روغن دار (گردو، فندق) و جوانه‌ي گندم يافت مي‌شوند.
ـ ويتامين D : در متابوليسم كلسيم مؤثر است و در نور خورشيد، ماهي‌ها، كره، كاكائو و ... يافت ميشود.
ـ ويتامين A : نقش مهمي در عملكرد فكري و حافظه دارد. در جگر، سبزي‌هاي سبز، ميوه‌ها و هويج موجود است.
ـ ويتامين C : اين ويتامين به وفور در كورتكس مغز و مخچه يافت ميشود، معمولاً در تمام مواد غذايي وجود دارد و براي ورزشكاران و دانش آموزان مهم است. اين ويتامين، توسط اكسيژن هوا، پخت طولاني، حل شدن در آب و نگهداري طولاني سبزيها و ميوه‌ها از بين مي‌رود.
براي آن كه كاملاً از كمبودهاي ويتامين جلوگيري شود و تعادل مغزي مناسب پديد آيد، بهتر است رژيم غذايي متنوع و منظمي داشته باشيم.
تمرينات تنفسي و يونيزاسيون منفي هوا و تأثيرات آنها بر حافظه
1. رساندن اكسيژن به سلسله‌ي اعصاب و مغز : كمبود اكسيژن كارآيي فكري و حافظه را كاهش مي‌دهد. رساندن اكسيژن به افرادي كه حافظه‌اشان را از دست داده‌اند نتايج قابل توجهي پديد آورده است. بنابراين براي تضمين كارآيي خوب مغز، بويژه آسان كردن به خاطر سپاري بايد حداكثر مقدار اكسيژن را به مغز رساند.
2. تمرينات تنفسي : خبردار ايستادن يعني دستها در طول بدن فرو افتاده، پاها بهم چسبيده، سر بصورت استوار و مستقيم و شانه‌ها به سمت عقب و سپس انجام عمل دم (پر كردن قسمت پايين ريه‌ها و سپس قسمت بالاي ريه‌ها) پس از آن كه بازدم به صورت عادي انجام پذيرفت به منقبض ساختن ماهيچه‌هاي شكمي و به داخل بردن شكم ادامه دهيد. چندين بار اين عمل تكرار شود. فرو بردن هوا بايد از راه بيني باشد و بازدم از راه بيني يا دهان، كل اين تمرينات بايد بين 3 تا 8 دقيقه انجام شود. در هيچ شرايطي نبايد احساس سرگيجه يا تپش غير عادي به شما دست دهد. در اين صورت يا تمرينات بيش از حد طول كشيده يا آهنگ تنفسي انجام شده براي شما مناسب نيست. اين گونه تمرينات اكسيژن بيشتري به مغز رسانده و تقويت حافظه را در پي دارد.
3. تأثيرات مضر دخانيات : مدتهاست همه مي‌دانيم مصرف دخانيات باعث از دست رفتن حافظه ميشود.
4. هواي مسموم شهرهاي بزرگ : آلودگي شيميايي هواي شهرهاي بزرگ مانع بسيار بزرگي براي عملكرد خوب مغز بويژه حافظه است.
5. يونيزاسيون منفي هوا و كاربردهاي متنوع آن : مي‌دانيم كه هر اتم از هسته‌اي داراي بار مثبت و الكترون‌هاي منفي اطراف تشكيل شده و در حالت عادي خنثي است، يونيزاسيون هوا برحسب فصل، شرايط آب و هوايي و پاكيزگي هوا متغير است. پژوهشها نشان داده است سازگاري آب و هوا در سطح بالايي توسط يونهاي منفي كه اثري محرك روي اندامهاي مختلف ضمن ايجاد طراوت رواني دارند، تعيين ميشود. يونهاي مثبت آشكارا نامناسبند، به همين سبب است كه پيش از رعد و برق يعني هنگامي مقدار يونهاي مثبت افزايش مي‌يابد، بيشتر افرادي كه حالت طبيعي دارند عصبي‌اند يا احساس كسالت مي‌كنند، كه پس از رعد و برق به علت توليد يونهاي منفي بخاطر تخليه الكتريكي بين زمين و ابرها اين حالات از بين مي‌رود.
يونهاي منفي بر كارآيي سيستم اعصاب سمپاتيك و پاراسمپاتيك و نيز تنظيم سيستم غدد درون ريز بدن تأثير گسترده دارند كه تمام آنها بر حالات رواني و حافظه تأثير گذارند.
5. ضمير ناخودآگاه در خدمت حافظه
در واقع بخش مهمي از به خاطر سپردن و بطور كلي كار فكري، حاصل كار ضمير ناخودآگاه است، مواد تشكيل دهنده‌ي حافظه و عملكرد آنها، حتي ساده‌ترين تخيلات ما نيز در ضمير ناخودآگاه ما شكل مي‌گيرد.
در هنگام خواب افكار در ضمير ناخودآگاه ريشه مي‌دوانند، و دليل آن اينست كه چون مغز هنگام خواب از ساير مشغوليت‌ها و نگرانيها به دور است،توانايي بسيار زيادي در جذب موضوعات و سپس يادآوري اين مطالب دارد.
ـ حتماً شما شنيده‌ايد كه براي آموختن زبان دوم بهتر است مدتي فقط به آن گوش د اد بدون توجه به واژه‌ها و معاني آنها. اين روش نيز در به خاطر سپاري مطالب و بازآفريني آنها مؤثر است.
ـ همچنين براي به خاطر آوردن موضوع يا اسم و يا ...بهتر است آن را به ضمير ناخودآگاه سپرده و به آن فكر نكنيم. در اين حالت ذهن خود بدون وقفه آنچه را كه لازم است به صحنه مي‌آورد و در لحظه‌اي كه فكر نمي‌كنيم، آنچه را كه فراموش كرده‌ايم به ياد مي‌آوريم.
براي استحكام بخشيدن به حافظه مي‌توان از روش خود تلقيني استفاده كرد.
براي اين كار بدون سعي در تمركز روي آن چيزي كه گفته ميشود، با لحني زمزمه مانند با حركت لبها، بصورتي كه تنها حرفهاي خود را بشنويد، اين جملات را تكرار كنيد : [حافظه‌ي من تقويت ميشود.... من راحت‌تر به خاطر مي‌آورم ..... خيلي بهتر ميشود... حالا ديگر عاليست ....... حافظه‌ي من تقويت ميشود....] بهتر است اين كار شبها درست پيش از خواب انجام گيرد. اين امر اگر روزانه دوبار انجام شود و تا مدتي تكرار شود، ضمير ناخودآگاه را براي رشد يك استعداد رواني آماده مي‌كند. بطور كلي بايد تمامي ضعف‌هاي حافظه را فراموش كرده و تنها به حافظه‌ي جديد انديشيد.
6. توصيه‌هايي براي والدين و آموزگاران
توجه به تحولات حافظه در كودك: حافظه در كودك از زماني كه شروع به تكرار نامفهوم كلمات مي‌كند، شكل مي‌گيرد، حافظه در كودك سه مرحله دارد :
1. مرحله واقعي كه مربوط به اجسام و مسايل ملموس است كه ذهن به خاطر مي‌آورد اين حافظه تكيه‌گاه همه‌ي انواع حافظه‌هاي ديگر است، كه توصيه ميشود، همواره توسط آموزگاران و والدين، وسيع، گسترده و محكم نگه داشته شود.
2. حافظه‌ي گفتاري يا بازگويي و به دنبال آن پيشرفت در خواندن و نوشتن
3. حافظه هوشي و ذهني كه جايگاه افكار، استدلال و قوه‌ي تشخيص است.
بايد توجه داشت كودكاني در مراحل بعد همگي حافظه‌ي يكساني ندارند و هر كدام ممكن است در نوعي از حافظه قوي باشند، بنابراين اين والدين بويژه آموزگار است كه بايد تشخيص دهد كه هر دانش آموز در كدام نوع حافظه (ديداري، شنيداري و ...) قوي و در كدام يك از انواع حافظه ضعيف است و آموزش خود را براساس يافته‌هاي خود استوار كند، اما نبايد اين امر بگونه‌اي باشد كه يكي از انواع حافظه جانشين بقيه شود، بلكه بايد تمامي انواع حافظه را تقويت نمود.
اصول كلي آموزش حافظه در كودكان
ـ ايجاد حافظه‌ي اشياء، پيش از حافظه‌ي كلمات و پويا و فعال نگه داشتن آن
ـ پرورش قوه‌ي درك و تخيل كودك و وادار كردن او به كشف امور
ـ طبقه‌‌بندي و ايجاد رابطه منطقي بين محفوظات
ـ تقويت حافظه‌ي هوشي و ذهني در نوجواني
تكرار و انگيزش نقش مهمي را در حافظه به عهده دارد، همچنين استفاده از تكنولوژي و وسايلي چون كامپيوتر، ضبط صوت و ... بر پرورش حافظه تأثير گذار است.
نتيجه‌گيري
تقويت حافظه به تنهايي بيش از آن چه تصور ميشود، مفيد است. هنگامي كه هر نوع كنش فكري مورد تقويت قرار مي‌گيرد، كارهاي فكري ديگران نظير تمركز، قوه‌ي تشخيص و منطق نيز رشد مي‌كند و مي‌توان گفت كه اعمال مختلف روان ما بر اثر تقويت حافظه بهبود مي‌يابد و گسترد‌ه‌تر و قوي‌تر ميشود و براي اين امر لازم است اصولي مانند بهداشت و تغذيه حافظه، راههاي پرورش حافظه، استفاده از ضمير ناخودآگاه تأثيرات تمرينات تنفسي و يونيزاسيون منفي هوا و غيره رعايت شود.
تهیه وتنظیم:حمیده تیموری
منبع :
روبرت توكه
چگونه حافظه برتر داشته باشيم
ساعد زمان
نوبت چاپ : دوم
چاپ : ديبا، پاييز 1373
انتشارات ققنوس
کلاس اولی ها